Tuberculosis (TB) - Kiribati (Gilbertese) version

Tuberculosis (TB) - Kiribati (Gilbertese) version

HE Code: 
HE2377
Also available in: 
Format: 
Leaflet A4 (online only)
Publication date: 
31 March 2012
Status: This resource is online only.
Te kangenge (Tuberculosis - TB). Information in Kiribati (Gilbertese) about treatment of, and vaccination against tuberculosis.

Te kangenge (Tuberculosis - TB)

Te kangenge bon te aoraki are kona ni buti mai iroun temanna nakon temanna. E kona n rooti angiin mwakorokoron te rabwata, ma n angiin te tai e roota te maamaa. A kona naba n rotaki taian ri, kirini, kiraente, ao rainin te kaburoro.

I mwaain kuneakin katokana, a mate tao iteran mwaitiia aomata ake a kangenge. Ngkai e a reke bwainaorakian te aoraki aei, ao e a aki rang ni kabuta.

MA – E kona naba te kangenge n tiritiri ngkana e katukaki n aki bwainaorakiaki.

Bukin tera bwa e rang kakawaki te kangenge (TB)?

Iai te kanganga n aron ae e na bati ni rikirake mwaitin te kangenge i aon Nu Tiran. E na kona n tararuaaki te kangenge ngkana a bane ni ibuobuoki aomata n kabane n totokoa butin te aoraki aei.

Tera ae karaoia te kangenge (TB)?

Ngkana e ikeikena maninaorakin te kangenge te aomata e kona:

  • ni moana ana urubwai nakon te maamaa n te tai anne ke
  • ni butinako rinanon te rara nakon mwakoron te rabwata ni kabane ke
  • n tauaki irouia tautian te rabwata ao n tiku n matu ke n aki kakamwakuri i nanon ririki aika bati i mwaain ae manga uti ke
  • n tauaki irouia tautian te rabwata n matu n akea tokina.

Baikara tabeua kanikinaean te kangenge (TB)?

Ngkana iai te kangenge iroun te aomata e kona:

  • ni bwaka rawawatana ae bat
  • n namakina te kua ni katoa tai
  • ni maono korakora n te tairiki
  • ni bebekobeko n akea tokina n te maan ae raka nakon 3 te wiki –– angiin te tai e otinako te nnamoro ke te baware ae nibuabua n nakorara) e otinako, ao n n tabetai ngkana e bekobeko e nako te rara.

Aikai ti tabeua man kanikinaean te kangenge. Ngkana iai temanna ae taraa n aki marurung e riai n nora te taokita, ke n taetae nakoia taan mwakuri ibukin tuan te mauri.

E kanga ni butinako te kangenge (TB)?

  • E butinako te kangenge mai iroun temanna nakon temanna n te bebekobeko ao te babaware.
  • Ngkana e bekobeko te aomata ae kangenge ao aomata ake i rarikim a kona n ikerakea te maninaoraki rinanon wiia ke bwairiia.
  • E rang ni bebete ewewen te kangenge nakoia aomata ake a maeka ke ni mwakuri ni kaan ma te aomata are iai irouna te kangenge n ana tai are e eweewe iai.
  • E na ti ewewe te kangenge n te tai are e bekobeko iai te aomata ae kangenge ao e airi bekobekona ma te baware. (N te tai aio e a rang ewewe kangengen te aomata ao a kona n ewekaki tabeman riki aomata.)

Antai ae kona n reke irouna te kangenge TB?

  • E rang n nonoraki te kangenge irouia kaara ake a kaman aorakinna ma e matu n aki kakamwakuri i nanon maamaia i nanon ririki aika bati.
  • E ti kona ni butinako te kangenge ngkana iai iroun te aomata te kangenge ae maiu mani kabung ao e aki bwabwainaorakiaki.
  • I mwin tao uoua te wiki ni bwainaoraki te aomata are iai te kangenge ae maiu irouna, ngkanne e aki manga taraaki bwa e na kaewea aorakina nakoia aomata.
  • Ko aki kona n ewekaki n te kangenge mai iroun are e kangenge ngkana e a toka iaon ana bwainnaoraki are e a tia n baireia ana taokita.

Tera aroia maan?

Baotum, ria ao kao, e kona naba n reke irouia manin te kangenge aika kakaokoro aekaia. Ngkai e kaburoaki n tiringaki manin aorakin aia miriki kao, e na rang ni kanganga reken manin te kangenge mai irouia maan.

Tera ngkana e reke iroum te kangenge (TB)?

Ngkana ko taku bwa a reke kanikinaean te kangenge iroum e kakawaki bwa ko na nora am taokita – a kona ni karekea am tai n tutuo ibukin te kangenge, n aron te tutuo n te kun, te kataratara, ao te tutuo n te baware ke te bekobeko.

Ngkana iai te kangenge iroum, ko na anganaki te bwainaoraki – bwatin – n nim ibukin 6 nakon 12 namwakaina. A riai aomata ake ko a tia n rereitaki mangaia n tuoaki naba, n noraki ngkana e reke naba manin te kangenge irouia ao man kainnanoa te bwainaoraki.

E kona temanna are iai te kangenge irouna ni maiu n aron ae akea ana kaangaanga?

Eng! Angiia aomata ake iai te kangenge irouia a okiri aia mwakuri ao a takaakaro i nanon tabeua te wiki. A kona naba n aki tiku man aia mwakuri.

Tera ngkana e aki bwanin bwainaorakian te kangenge (TB)?

Ngkana e aki babane ke n bwakabwaka bwainaorakian te kangenge e na rikirake n buakaka te maninaoraki ao e na korakora riki aorakin te aomata ao n kona naba ni mate. E kona naba i marenan tai ni buti te aoraki nakoia aomata aika bati riki. Ngkana e aki bwanin raoi tain te bwainaoraki, e na kona te maninaoraki n totoko nakon bwainaoraki ake a rang korakora riki. E na karekea riki te kanganga ibukin bainaorakian ao katokan te kangenge.

E na kanga ni kona ni katokaki ewewen te kangenge (TB)?

  • moantaai bwainaorakiia aomata ake iai irouia te kangenge
  • n tuoia kain ana utu te aomata ae kangenge ma raona ni mwakuri nako
  • n itiniia tabeman merimeri ma aomata ake iai aia kaangaanga.

Bwainaorakia te kangenge (TB)!

  • nakon te taokita

nima am bwatin

  • karekeiia aomata ake a kaan ma ngkoe bwa a na nakon tuoaki – taetae nakon am taokita n aron aio

nima am bwatin

  • totokoa ewewen te kangenge

nima am bwatin

E aki beberino te kangenge, e kona n reke iroun temanna ke temanna – e kakai katokaki n te bwain aoraki.