You and Your Teenager – Tongan version

You and Your Teenager – Tongan version

HE Code: 
HE1709
Language: 
Also available in: 
Format: 
Pamphlet A5
Publication date: 
1 May 2009
Status: This resource is online only.
Information in Tongan about safe sexual practices. For parents and caregivers to discuss with teenagers.

Ko Ko E Mo Ho‘o Fānau

Fofola e fala kae alea e kainga.

‘I he ‘ete hoko ko ha matu‘a tauhi fānau, ‘oku lahi hono ngaahi lelei, ka ko hono mo‘oni ‘oku ‘ikai ko ha me‘a faingofua. Pea ‘i he‘ete ohi ko ia e fānau poletaki mo‘oni ka ‘i he taimi e ni‘ihi ‘oku hoko fakafe‘atungiaí e ma‘alali e tauhi fānau.

‘E lava ke ongo‘i ‘e he to‘utupu ‘o e ngaahi ‘aho ni ‘oku fihi ‘a e ngaahi fekau ‘oku tuku mai ‘e he mitia, kulupu talavou fakamatakali, kaukengi, famili pea mo e siasi fekau‘aki pea mo e ngaahi fiema‘u honau kakano. Taimi lahi ‘oku fa‘a fepakipaki pe e ngaahi fakamatala ia ko ‘eni ‘iate kinautolu pe pea faingata‘a ai ke lava ‘e he matu‘a ia ‘o talanoa tau‘ataina ki he‘ena ta‘ahine pe tamasi‘i fekau‘aki mo ia.

Ko ia ai kuo mau tatanaki foki e ngaahi fakamatala ni ke tokoni atu ki he matu‘a pehe ki he kau tauhi fānau ki hono fale‘i e toutupu ki he founga ‘e malu‘I ai kinautolu mei he ha‘aha‘a mo e nunu‘a ‘o e fe‘auaki mo e fetolongango‘i.

‘Oku ‘i ai e ngaahi tefito‘i kaveinga ‘e ni‘ihi ‘oku faingata‘a ke talanoa‘i mo ‘ete tama´, tautautefito ki he‘ene fekau‘aki mo e fetolongāngo‘i´ pe ‘unoho´ (sex). Na‘e ‘ikai ke fakahinohino kitautolu ke tau talanoa tau‘ataina ki kaveinga mahu‘inga´ ni mo ‘etau mātu‘a´ ko e ‘uhi ko e anga hotau tauhi´. Ka ko hono mo‘oni´ ‘oku tokolahi ‘a e to‘utupu ‘oku nau fetaulaki mo e ngaahi tō‘onga ko ‘eni´ pea ‘oku ‘ikai fa‘a tonu ‘enau fili ‘oku fai´.

Taimi ‘e ni‘ihi ‘oku fa‘a fiema‘u pe ‘e he fanau ke faka‘ata ange ha taimi mo ha feitu‘u ke lava ai ‘o fakakaukau lelei ki he‘ene ngaahi fiema‘u ki he‘ene mo‘ui ‘o kau ai e fakafeohi mo fakatamaiki; tauataina ke fakausousa ki mu‘a ia pea toki fai e fetolongango‘i (sex).

‘Oku fiema‘u ke mahino ki he to‘utupu ‘oku faka‘ofo‘ofa pe ke te tali ‘ikai ki ha kole ‘unoho´ (sex) ‘a ha taha pe ko ‘ene fakaha ange ke tatali kae ‘oua ke te mateuteu. ‘oku faka‘ofo‘ofa ‘aupito pe ia. Ka ‘i he taimi tatau ‘oku totonu pe ke ‘ilo‘i mo mahino ki he fānau ‘a e founga e malu‘i akinautolu ‘okapau te nau ‘unoho mo ha taha.

Kapau ‘e fili ‘e he to‘utupu´ ke nau fe‘auaki, pea ‘ikai ngāue‘aki ha me‘a malu‘i, ‘oku nau ‘ai kinautolu ‘i ha tu‘unga ‘e ala hoko ai ha feitama ta‘epalani pe ko ha‘anau ma‘u ha mahaki pipihi ‘o e fe‘auaki´ (STI).

  • Ko e to‘utupu ‘i he ta‘u 15–19 ‘oku tu‘unga mā‘olunga ange ‘enau ma‘u ‘a e STIs ‘i he to‘u ta‘u motu‘a ange´.
  • ‘Oku tu‘unga mā‘olunga ‘a e to‘utupu´ ‘i hono ‘ilo ‘oku nau ma‘u ha mahaki pipihi ‘o e fe‘auaki´ ‘e ua pe laka hake ai ‘I he taimi tatau.

‘Oku kau hono talanoa‘i e malu‘i e ‘unoho´ malu mo ha taha´, ki hono ta‘ofi e toe lahi ange e mafola ‘a e mahaki pipihi ‘o e fe‘auaki (STIs) ‘i he tau to‘utupu ‘o Nu‘usila ni. Ko e taumu‘a ‘o e ki‘i tohi fakahinohino ko ‘eni´ ke ‘oatu ha ngaahi poini ke tokoni atu ki ha founga te ke lava ai ‘o talanoa ki ho‘o tama mo ‘oatu ha ngaahi feitu‘u ke ke lava ‘o ma‘u fakahinohino mei ai fekau‘aki mo e founga malu e ‘unoho´, ke malu‘i ha hoko ‘a ha feitama ta‘epalani‘i pea mo e ngaahi STI.

Ko E Ha ‘Oku Mahu‘inga Ai Ke Fai Ha Talanoa Ki Ai

  • ‘Oku fakautuutu ange e mafola ‘a e mahaki fe‘auaki (STIs) ‘I he to‘utupu
  • ‘E lava ke hook ai ha feitama ta‘e palani
  • ‘Oku toe lahi ange foki e to‘utupu ‘oku nau ma‘u e siemu fakatupu ‘eitisi (HIV)
  • ‘E lava ‘e he STIs (Mahaki Pipihi Fe‘auaki) ke ta‘ofi koe mei ha‘o fanau pe te ne fakatupu ha ngaahi faingata‘a ‘i he lolotonga pe ‘osi ha‘o feitama
  • ‘E lava ke mamahi ‘aupito, hafu, veli pe toto
  • ‘E si‘isi‘i ‘aupito ‘a e faingamalie ke te ma‘u ai ‘ae STI, pe HIV ‘okapau te te ngaue ‘aki ‘a e condom (pula) he taimi ‘oku te ‘unoho´ ai moha taha.

‘E Anga Fefe Ha‘o Tokoni Ki Ho‘o Fānau Ke Malu‘i Kinautolu

To e vakai‘i ange e ngaahi to‘onga koee ‘a‘au

‘Oku ‘ikai ke faingofua ke talanoa ki he‘ete tamasi‘i pe ta‘ahine. Kapau ‘oku ke ongo‘I tau‘ataina pe ke talanoa ki ho‘o fanau fekau ‘aki mo e ‘unoho´ (sex), ‘oku lahi ‘aupito ‘a e ngaahi feitu‘u ke ke ma‘u tokoni mei ai. Kapau ‘oku ‘ikai pea ke talanoa mo hao kaungame‘a falala‘anga, famili, toketa pe ko e taki e siasi.

Talanoa‘i ke toe falahi ange ‘a e isiu

‘Oku ‘ilo nai ‘e ho‘o ki‘i tama ki he anga ho‘o ongo‘i ‘a‘au ki he ‘unoho´ (sex) kimu‘a pea toki mali pe ko e feitama kei si‘i? ‘Oku ke pehe ko e ha e me‘a ho‘o ki‘i tama ‘e fai ‘i ha‘ane fehangahangai mo ha me‘a pehe ni? ‘Oku ‘i ai ha‘anau ‘ilo fekau‘aki mo e ‘unoho´ malu (safer sex)? ‘Oku lahi ‘aupito e ngaahi fehu‘i fekau‘aki mo e me‘a ni.

Mahalo pe ‘oku nau ‘ilo fekau‘aki mo ho‘o poupou‘i kinautolu ke ma‘u ha tu‘unga fakaako mo ha ngaue ‘oku sai, kae fefe ha faikaume‘a ‘e iku ‘o fai ai ha ‘unoho´ (sexual).

Kae lolotonga ko ia e fiema‘u ke ‘ilo‘i ‘e he‘etau fanau ‘a e ngaahi mo‘oni‘i me‘a fakaesino fekau‘aki mo e STIs, mo e fiema‘u ke ‘unoho´ malu (safer sex) ‘oku toe mahu‘inga foki ke tokoni‘i kinautolu kenau mahino‘i ko ‘ete feohi mo ‘unoho´ mo ha taha kuopau ke kau ki ai mo e ‘ofa, ngafa mo e fatongia. ‘I he ‘ete talanoa koe mo ‘ete fanau fekau‘aki mo e ngaahi feongo‘aki kehekehe ‘o e feohi fakakaume‘a, ‘e sai ange ai ‘e ne ngaahi fili ‘amui pea mo ‘ene malu‘i ia.

Fehu‘i Mo E Tali

Ko e ha ‘a e STI?

Ko e STI pe ko e mahaki pipihi fe‘auaki ‘oku mafola ia he lolotonga ‘o e ‘unoho´ (sex). ‘E lava ‘a e condom (pula) ‘o tokoni ke malu‘i koe mei he ngaahi mahaki pipihi ni hange ko e chlamydia mo e gonorrhoea pea mo e ngaahi siemu hange ko e HIV. ‘E lava foki ke mamahi ‘a e STIs pea fakatupu pa‘a, kanisa mo e ngaahi mahaki tauhi ma‘u ‘e ni‘ihi. Taimi ‘e ni‘ihi ‘oku fa‘a fakatupu hafu, veli pe toto, pe ‘e lava pe ke ‘ikai ‘i ai ha mamahi ia ‘e taha pe ha fa‘ahinga faka‘ilonga.

Kuopau ke ngaue tonu ‘aki mo ngaue ma‘u ‘aki pe ‘a e condom (pula) he taimi ‘oku te ‘unoho´ ai mo ha taha.

‘E hanga nai ‘e he‘eku talanoa ki he‘eku fānau fekau‘aki mo hono ngaue ‘aki e condom ‘o faka‘ai‘ai kinautolu kenau ‘unoho‘ mo ha taha?

‘Ikai, ‘oku ‘ikai ke hanga ‘e he talanoa ki he fanau fekau‘aki mo e condom (pula) ‘o fakaloto‘i kinautolu kenau ‘unoho´ mo ha taha pe ‘e toe hokohoko ange ai ‘enau ‘unoho´ mo ha taha. Ka ‘e lahilahi ange ai ha‘a nau fie ngaue ‘aki ‘a e condom (pula) ha taimi tenau ‘unoho´ ai mo ha taha, pea mo malu‘i aipe kinautolu mei he STIs.

‘Oku toko fiha nai e fa–nau kuo nau ‘unoho´ moha taha?

I ha savea mo‘ui lelei ‘o e to‘utupu´ pe Youth Health Survey ‘o e fānau ako kolisi´ ‘i he 2007, ko ha 38% ‘o e fānau tangata´ pea 35% fānau fefine´ ‘oku līpooti kuo nau ‘osi mōhenga (sexual intercourse)[1] mo ha taha.

Ko e ha ‘oku ‘ikai ke mou tu‘uaki ai ke ta‘ofi?

Ko e to‘utupu koe kuo nau fili ke tatali, ‘oku totonu ‘aupito ke poupou‘i ‘e nau fili. Ka ko kinautolu ‘oku ‘ikai lava ‘o tatali ‘oku fiema‘u ke malu‘i kinautolu mei he STIs (mahaki pipihi fe‘auaki).

Ko e ako fakalūkufua ki he tō‘onga fakaepoo´ ko ha founga felave ‘eni ke tokoni‘i e to‘utupu´ ke tolotoloi ‘a ha‘anau mōhenga mo ha taha. Ko e tuifio ‘a e fakafehokotaki ‘o e fekau ke te lava pē ‘o ta‘ota‘ofi kita´, pea mo e ngaahi fakamatala fekau‘aki mo e mōhenga malu´ pea mo e ngaahi ‘isiū kehe ‘o e fakaepoo´, ko ha fakaofiofi ‘aonga ‘eni ‘oku´ ne fa‘a fakasi‘isi‘i ha hoko ‘o ha ngaahi fe‘auaki mo e/pe fakalalahi ange hono ngāue‘aki ‘o e ngaahi me‘a malu‘i´ (contraceptive)[2].

Me‘a ni ‘oku ‘ikai ko e fatongia ia ‘o e Matu‘a ke ako‘i ‘enau fānau fekau‘aki mo‘ui faka-e-kakano?

Ko e fo‘i fatongia mahu‘inga taha ia ‘o e mātu‘a ke fakahinohino ‘enau fānau fekau‘aki mo e sexual health, ka ‘oku mau ‘ilo ‘oku toe ma‘u fakamatala e fānau ia mei he ngaahi feitu‘u kehe kau ki ai ‘a e ‘apiako´ (‘a ia ‘oku kau ‘a e ako ki he tō‘onga fakaepoo´ ‘i he silapa ‘o e ‘apiako´), ngaahi kaungāme‘a´ pea mo e ‘initaneti´. Ko e ako ‘aonga ki he sexual health ‘oku fiema‘u ki ai ha tuifio ‘a e ako mei´ he mātu‘a‘, ‘apiako´ pea mo e komiunitii´.

 ‘Omi Ha Fakahinohino ‘Oku Toe Lahi Ange

 ‘Oku lahi e ngaahi tokoni ‘e ala ma‘u fekau‘aki mo e ‘unoho´ pea mo e fiema‘u ‘a e kakano kuo fokotu‘u ‘o fakataumu‘a pe ki he to‘utupu. ‘Oku fakakau ki ai mo e ngaahi mahaki pipihi he fe‘auaki pea mo e ‘unoho´ malu.

Fetu‘utaki ki he Potungaue Fakakaukau‘i e Famili pe ko e Sexual Health Service‘i ho feitu‘u. ‘Oku ‘I ai mo e toe ngaahi va‘a ‘a e Potungaue Fakakaukau‘i e Famili ‘e fu‘u tokoni ‘aupito ki he to‘utupu kau ai mo e matu‘a, hange ko e:

Matua (Parents) – talanoa mo ho‘o fānau fekau‘aki mo e ‘unoho´ – ko e ki‘i tohi fakahinohino ma‘ae famili fekau‘aki mo e fetalanoa‘aki mo e ta‘u 8-14 fekau‘aki mo e sexuality.

Ko e Lea (The Word) – ma‘ae fānau kotoa, ‘oku ne katoi e ngaahi mo‘oni‘i me‘a pea mo tali e ngaahi fehu‘i ‘e ni‘ihi ‘oku fa‘a ‘eke ‘e he to‘utupu fekau‘aki mo e ‘unoho´, ngaahi ongo‘i pea mo e faikauma‘e.

Ko hoo Fili (Your Choice) – ki he fānau matu‘otu‘a ange, ‘oku sio eni ki he tali ‘a e to‘utupu ‘i Nu‘usila ni fakakatoa ki he taimi ‘oku ‘eke ange ani ha fehu‘i fekau‘aki mo e ‘unoho´, faikaume‘a, fakakouna‘i (pressure), faito‘o konatapu mo e kavamalohi.

Ki ha toe fakaikiiki:

Vakai‘i ho‘o tohi telefoni ki ha ngaahi lisi fakakolo:


[1] Adolescent Health Research Group. (2008). The Health and Wellbeing of Secondary School Students in New Zealand: Initial Findings. Auckland: The University of Auckland.

[2] Stover D. (2007). Should we be teaching sex education or sexual abstinence? Education Digest.